Stanowisko Zarządu ZNSSK w Polsce odnośnie nowej podstawy programowej nauczania języka niemieckiego jako języka mniejszości
Zarząd ZNSSK w Polsce zapoznał się na swoim posiedzeniu w dniu 6.06.2022 r. z projektem nowej podstawy programowej nauczania języka niemieckiego jako języka mniejszości i opiniuje ją jednoznacznie negatywnie.
W dniu 25 maja 2022 roku Ministerstwo Edukacji i Nauki poinformowało o planach wydania nowego rozporządzenia w sprawie podstawy programowej do nauczania języka niemieckiego jako języka mniejszości na różnych etapach edukacyjnych. Nowa regulacja jest istotna dla nauczycieli odpowiedzialnych za przeprowadzanie zajęć z języka niemieckiego jako języka mniejszości. Nowa podstawa programowa została dostosowana do rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki z dnia 4 lutego 2022 roku, w którym niekorzystne zmniejszenie wymiaru godzin nauki języka niemieckiego jako języka mniejszości (z 3 do 1 godziny tygodniowo) dotyczy tylko mniejszości niemieckiej. Nowe przepisy mają wejść w życie 1 września 2022 roku.
Projekt nowej podstawy programowej wpisuje się w dalszą dyskryminację polskich uczniów narodowości niemieckiej. Mamy tutaj do czynienia z podmiotowym rozróżnianiem uczniów ze względu na wybrany język ojczysty. Podstawa dla wszystkich mniejszości narodowych i etnicznych stała się fundamentem nowej podstawy tylko dla nauczania języka niemieckiego jako języka mniejszości. Nieliczne treści i cele zostały zmodyfikowane, a znaczna ich liczba została zredukowana.
W nowej podstawie programowej nie uwzględniono w rozwoju ucznia zadania wzmacniania jego poczucia tożsamości historycznej. Podkreślono tylko „wzmacnianie poczucia jego tożsamości narodowej, pogłębianie wiedzy z zakresu literatury i kultury niemieckiej.” W treściach nauczania języka niemieckiego jako języka mniejszości na I etapie edukacyjnym nie uwzględniono poznawania przez ucznia elementów historii mniejszości niemieckiej, do której należy. W treściach nauczania dla klas I‑III nie uwzględniono także tak istotnych elementów świadomości własnego dziedzictwa narodowego, jak dostrzeganie przez ucznia i rozumienie wartości swojego języka ojczystego oraz świadomość swojej tożsamości narodowej, co jest sprzeczne z ogólnymi założeniami podstawy oraz istotą nauczania tego przedmiotu już w pierwszych klasach szkoły podstawowej. W treściach nauczania dla klas IV-VI również pominięto kilka bardzo istotnych umiejętności ucznia, które w ramach nauczania przedmiotu są kluczowe: znajomość i rozumienie podstaw kultury narodowej, ze szczególnym uwzględnieniem jej bohaterów, wydarzeń, symboli czy legend; znajomość podstawowych faktów z życia mniejszości, czy rozpoznawanie najważniejszych tematów i motywów charakterystycznych dla literatury narodowej.
W ogólnym opisie nauczania języka niemieckiego jako języka mniejszości w szkole podstawowej są wskazane przykłady wspierania tego nauczania: „Nauczanie języka niemieckiego jako języka mniejszości narodowej powinno być wspierane przez uczenie zwyczajów, obyczajów oraz właściwych zachowań w środowisku rodzinnym, lokalnym i szkolnym.”
W tym kontekście nie jest zrozumiały jednak fakt, że do celów kształcenia dla II etapu edukacyjnego nie została zaliczona znajomość podstawowych faktów z życia społeczności lokalnej. Potrzeba znajomości języka ojczystego nie została również uwzględniona w budowaniu wspólnoty rodzinnej i kulturowej, co jest sprzeczne z ogólnym opisem nauczania przedmiotu, który brzmi: „Rolą nauczyciela jest uświadamianie uczniom, że wspólnoty takie jak rodzina, środowisko lokalne i ojczyzna, stanowią wielką wartość w życiu każdego człowieka i że każdy ma wobec tych wspólnot obowiązki.” Podstawa nie przewiduje aktywnego uczestnictwa uczniów w życiu środowiska lokalnego, co może skutkować ograniczonym zaangażowaniem na rzecz lokalnej społeczności, a tym samym zanikaniem poczucia związku z własną kulturą i tradycją oraz brakiem kształtowania szacunku dla historii mniejszości niemieckiej i jej dorobku kulturowego. W ramach kształcenia literackiego i kulturowego podstawa uwzględnia tylko ogólne kompetencje ucznia, a pomija m.in. umiejętność rozpoznawania gatunków charakterystycznych dla kultury mniejszości niemieckiej. Również w podstawie przeznaczonej dla III etapu edukacyjnego (liceum ogólnokształcące oraz technikum) w ogólnych celach kształcenia dla zakresu podstawowego jak i rozszerzonego nie ma odniesienia do postawy kształtowania świadomego uczestnictwa w życiu mieszkańców danego regionu.
Dzięki zajęciom języka mniejszości w pełnym zakresie godzin uczniowie zdobywają nie tylko wiedzę, ale rozwijają przede wszystkim kompetencje i stają się pełnoprawną częścią społeczeństwa wielokulturowego. Lepsze rozumienie różnic kulturowych wspomaga kreatywność uczniów w życiu codziennym, która przejawia się m.in. w jasnej komunikacji, w wielowymiarowym postrzeganiu rzeczywistości, a co za tym idzie, w szukaniu oryginalnych rozwiązań i w podejmowaniu decyzji ukierunkowanych na dobro wspólne. Cele kształcenia nowej podstawy dla II, a nawet III etapu edukacyjnego, nie uwzględniają natomiast kilku kluczowych umiejętności, które tę aktywność uczniów wspierają: rozwijanie zdolności rozumienia wartości o charakterze narodowym i uniwersalnym oraz rozwijanie potrzeby uczestnictwa w wydarzeniach kulturalnych. Nowa podstawa nie będzie sprzyjała wzbogacaniu zasobu leksykalnego uczniów i rozwijaniu ich umiejętności konwersacji, co bardzo ograniczy aktywny udział uczniów w życiu wielokulturowych środowisk.
Praca dydaktyczna i wychowawcza w ramach nauczania języka mniejszości w ostatnich klasach szkoły podstawowej powinna być ukierunkowana m.in. na pogłębianie umiejętności przez ucznia oceny własnych postaw w wielokulturowych środowiskach. W nowej podstawie programowej dla II etapu edukacyjnego nie uwzględniono natomiast konieczności dostrzegania przez ucznia różnych wzorców postaw społecznych, narodowych czy kulturowych i związanej z tym możliwości kształtowania swojej tożsamości. Ta kompetencja jest dopiero przewidziana na III etapie edukacyjnym i to w zakresie rozszerzonym.
Nowa podstawa programowa umożliwi w bardzo ograniczonym zakresie rozwój edukacyjny dzieci i młodzieży uczęszczających na zajęcia. W związku z redukcją liczby godzin nauczania tego przedmiotu dla większości uczniów, którzy do tej pory uczestniczyli w zajęciach, obecna sytuacja oznacza brak ciągłości procesu dydaktycznego i wychowawczego, który był zapewniony w momencie składania wniosku. Wniosek dotyczy bowiem całego okresu nauki ucznia w danej szkole.
Ze względu na usunięcie wielu treści i celów kształcenia istotnych dla nauczania języka niemieckiego jako języka mniejszości nauczanie to będzie bardziej przypominało nauczanie języka obcego nowożytnego, a i w tym przypadku realizacja podstawy ograniczy się do bardzo podstawowego rozwijania umiejętności komunikacyjnych. Najistotniejsze treści tożsamościowe, kulturowe i historyczne zostały z podstawy usunięte. Realizacja podstawy programowej w ramach 1 godziny tygodniowo będzie tylko w minimalnym stopniu umożliwiać kształtowanie poczucia własnej tożsamości narodowej oraz poznawanie dóbr kultury i nauki własnej mniejszości.
Z zadań nauczyciela zostało usunięte zapoznawanie młodzieży z najważniejszymi tendencjami w kulturze współczesnej mniejszości narodowej, co z pewnością bardzo utrudni aktywny udział młodych ludzi w projektach międzynarodowych. Uczniowie ostatniego etapu edukacyjnego z pewnością nie staną się świadomymi użytkownikami języka mniejszości oraz odbiorcami kultury, tak jak zakłada podstawa programowa, którzy będą potrafili systematyzować swoją wiedzę o języku, tradycji i współczesności. Zajęcia z języka niemieckiego jako języka mniejszości nie przyczynią się znacznie do kształtowania postawy poszanowania tradycji i kultury własnego narodu, a tym samym postawy szacunku dla innych obyczajów i sposobów myślenia.
Decyzja o ograniczeniu środków na nauczanie języka mniejszości oraz redukcja wymiaru godzin, a co za tym idzie zmiany w podstawie programowej, będą nieuchronnie prowadzić do dalszego obniżenia poziomu edukacji języka niemieckiego jako języka mniejszości. Zgodnie z postanowieniami Konwencji ramowej o ochronie mniejszości narodowych oraz Europejskiej Karty Języków Regionalnych lub Mniejszościowych, ale także Konstytucji RP i Ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym Niemcy w Polsce jako autochtoniczna mniejszość narodowa mają prawo do wsparcia edukacyjnego na tym samym poziomie, co inne mniejszości.
Rafał Bartek
Przewodniczący Zarządu ZNSSK w Polsce
Opole, dnia 6 czerwca 2022 r.
