Pismo Marcina Wiącka, Rzecznika Praw Obywatelskich, do Pani Barbary Nowackiej, Minister Edukacji:
Szanowna Pani Minister,
w nawiązaniu do pisma z dnia 29 grudnia 2023 r., przedstawiam uwagi do projektu rozporządzenia Ministra Edukacji zmieniającego rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 18 sierpnia 2017 r. w sprawie warunków i sposobu wykonywania przez przedszkola, szkoły i placówki publiczne zadań umożliwiających podtrzymywanie poczucia tożsamości narodowej, etnicznej i językowej uczniów należących do mniejszości narodowych i etnicznych oraz społeczności posługującej się językiem regionalnym (dalej jako: „rozporządzenie zmieniające”) oraz projektu załącznika nr 3 do rozporządzenia zmieniającego.
W dotychczasowych wystąpieniach do Ministra Edukacji i Nauki wskazywałem na konieczność przywrócenia pełnego wymiaru godzin nauki języka niemieckiego jako języka mniejszości narodowej w formie nauki dodatkowej, na zasadzie równości z innymi mniejszościami. Z tego powodu nie zgłaszam uwag do rozwiązań zawartych w rozporządzeniu zmieniającym oraz w załączniku nr 3 do tego rozporządzenia.
Moje zastrzeżenia budzi natomiast termin wejścia w życie proponowanych zmian. Rozporządzenie z dnia 4 lutego 2022 r. prowadzi do naruszenia standardu konstytucyjnego i prawnomiędzynarodowego w zakresie pozytywnego działania państwa na rzecz podtrzymania tożsamości kulturowo-językowej. Dlatego też usunięcie skutków wejścia w życie tego rozporządzenia powinno nastąpić niezwłocznie – od drugiego semestru bieżącego roku szkolnego 2023/2024.
Warto zauważyć, że pomimo zmniejszenia tygodniowego wymiaru godzin nauki języka niemieckiego jako języka mniejszości, nie zmniejszyła się liczba dzieci i młodzieży deklarujących chęć nauki tego języka jako własnego. Wręcz przeciwnie, w 2022 r. było to 48,5 tys. osób, a w 2023 r. 54,6 tys. osób.
Jak wynika z dostępnych danych, niektóre jednostki samorządu terytorialnego podjęły próbę samodzielnego zaspokojenia potrzeb edukacyjnych dzieci i młodzieży należących do mniejszości niemieckiej. Powyższe, w związku ze zmniejszeniem wag naliczania subwencji dla uczniów i uczennic korzystających z nauki języka niemieckiego jako języka mniejszości w formie dodatkowej, skutkuje znacznym obciążeniem finansowym jednostek samorządu terytorialnego. Z ankiet przeprowadzonych przez Związek Niemieckich Stowarzyszeń Społeczno-Kulturalnych w Polsce wynika, że w roku szkolnym 2022/2023 w 19 gminach w województwie opolskim i tylko w 1 gminie w województwie śląskim, wsparcie finansowe umożliwiało realizację pełnego zakresu zajęć, tj. trzech godzin nauki języka niemieckiego w tygodniu.
Wraz z upływem czasu negatywne skutki społeczne wywołane ograniczeniem prawa mniejszości niemieckiej do nauki własnego języka, będą coraz trudniejsze do odwrócenia. Pomimo wyrażanej woli nauki własnego języka, dzieci i młodzież należące do mniejszości niemieckiej od niemal półtora roku są pozbawione możliwości nauki języka niemieckiego jako języka mniejszości w pełnym wymiarze, co negatywnie rzutuje przede wszystkim na podtrzymanie tożsamości kulturowo-językowej tej mniejszości. Dlatego też przywrócenie nauki języka niemieckiego w wymiarze obowiązującym do 31 sierpnia 2022 r. i na zasadzie równości z innymi mniejszościami należy w mojej ocenie wprowadzić niezwłocznie, jeszcze w bieżącym roku szkolnym.
Przywrócenie pełnego wymiaru godzin nauki języka niemieckiego jako języka własnego w formie nauki dodatkowej, w trakcie trwania roku szkolnego, może stanowić wyzwanie organizacyjne dla szkół. Należy jednak zauważyć, że dyrektorzy mają możliwość wprowadzenia niezbędnych zmian w arkuszu organizacyjnym w trakcie trwania roku szkolnego (również po 30 września) poprzez aneksowanie zatwierdzonego dokumentu. Skorzystanie z takiej możliwości wydaje się szczególnie uzasadnione, w obliczu utrzymywania od 1 września 2022 r. rozwiązań prawno-organizacyjnych noszących znamiona dyskryminacji mniejszości niemieckiej w zakresie dostępu do nauki własnego języka.
Na koniec pozwolę sobie zauważyć, że na podanej w Ocenie Skutków Regulacji liście konsultowanych partnerów społecznych brakuje organizacji mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce. Ze względu na wagę i przedmiot uregulowań przewidzianych w rozporządzeniu zmieniającym, niezbędnym jest zasięgnięcie opinii przedstawicieli organizacji mniejszości narodowych i etnicznych – w szczególności mniejszości niemieckiej – również w ramach konsultacji z partnerami społecznymi, nie tylko w ramach konsultacji z Komisją Wspólną Rządu i Mniejszości Narodowych i Etnicznych.
Zważając na powyższe, zwracam się z uprzejmą prośbą o wzięcie pod uwagę mojego stanowiska na dalszym etapie prac legislacyjnych.
Z poważaniem
Marcin Wiącek
Rzecznik Praw Obywatelskich
Pismo w oryginalnej formie znaleźć można tutaj.
